Harmonium Museum Nederland

Geschiedenis van het harmonium

De geschiedenis van het harmonium.

Aan het begin van de negentiende eeuw ontstond er een nieuwe groep instrumenten, waarvan we vandaag nog de accordeon, het harmonium en de mondharmonica kennen.

De overeenkomst tussen deze drie instrumenten is dat ze tot klinken worden gebracht met doorslaande tongen.

Hoewel de geschiedenis van de doorslaande tong voor een groot gedeelte in duister gehuld is, kunnen we zeggen dat de doorslaande tong werd gebruikt voordat onze jaartelling begon. Er werden toen in het Verre Oosten blaasinstrumenten gebruikt met doorslaande tongen.

Het is nog onbekend hoe de kennis ervan in Europa is terechtgekomen, maar de eerste beschrijving is geschreven in het boek "De Organographia" van Michael Preatorius in het jaar 1619.

In 1700 bouwde de Italiaan Filippo Testo een instrument wat -organino- werd genoemd. Verder is bekend dat rond 1800 verschillende mensen experimenteerden met de doorslaande tong. Wie het eerste harmonium heeft gebouwd kan men niet zeker zeggen.

In 1840 bracht de Fransman Alexandre Debain een instrument op de markt met de naam -Harmonium-. Weinig mensen hebben toen kunnen vermoeden dat dit instrument binnen een halve eeuw zo populair zou worden. Het harmonium werd in de daarop volgende eeuw in een enorm aantal uitvoeringen bij honderdduizenden gefabriceerd en alom in de wereld bespeeld. Door Nederland werden er op een gegeven moment treinen vol geïmporteerd, terwijl ook op eigen bodem tienduizenden instrumenten werden vervaardigd en verkocht. Tegen het einde van de eerste helft van de twintigste eeuw was het harmonium vrijwel in elk huisgezin te vinden.

Ook werden er harmoniums gebouwd in de Verenigde Staten. Ging men in Europa uit van het drukwindsysteem, in Amerika ontstond het zuigwindharmonium, het -American reed organ-. Al in 1818 verkreeg een zekere Peaseley een patent op een instrument, zowel geschikt voor een druk als een zuigwindbalg. Belangrijke Amerikaanse bouwers waren onder meer Estey en Mason & Hamlin.

"Mannborg" - zuigwind In 1867 presenteerde Mason & Hamlin het zuigwindharmonium op een tentoonstelling in Parijs en in de navolgende jaren bleek dit type instrument een groot succes te worden en een geduchte concurrent van het Europese drukwindharmonium. Redenen voor Mannborg om ook in Duitsland zuigwindharmoniums te gaan bouwen (vanaf 1889). Spoedig volgden anderen zijn voorbeeld en er groeide een nieuwe richting in de harmoniumbouw in Europa, als tegenhanger van het -American reed organ- , naast het drukwindharmonium.

Ook in Nederland ontstonden rond deze tijd enkele bedrijven die zuigwindharmoniums gingen bouwen. Twee voorbeelden zijn Steinmann & Vierdag te Enschede en Van der Tak te Rotterdam. Deze laatste firma gaf in een advertentie uit 1896 te kennen dat ze bezig was aan haar 10.000e harmonium.

In de jaren dertig daalde het aantal instrumenten dat de verschillende fabrieken en ateliers verliet langzaam maar zeker en na de Tweede Wereldoorlog was het met de fabricage eigenlijk helemaal gedaan. Een enkeling waagde zich nog aan het bouwen van harmoniums, doch instrumenten van na 1965 zijn niet bekend. Op dit moment wordt, voor zover bekend, alleen in India en Japan nog wat gebouwd op uiterst kleine schaal.

print